עצם

אמנים משתתפים: יונתן אורון אופיר, מעיין אליקים, מאיה דונייק, יניב דראי, ליה טומשוף, שחר פרדי כסלו, אילי לוי, חגי פרגו, הגר ציגלר, איתמר שטמלר

אוצר: אודי אדלמן

~

בעברית, אותה מילה מציינת את הדבר ואת מה שטמון בו. "עֶצֶם" הוא גם האובייקט הניצב מולנו וגם מהות פנימית, העצמיוּת הנסתרת של הדברים. המרחק בין שתי המשמעויות, מרחק ששפות אחרות מפרקות להבחנה בין object לבין essence, הוא המרחב שבו פועלת התערוכה הנוכחית.

העבודות בוחנות אובייקטים מסוגים שונים: מכשירים בלתי אפשריים ומכונות ללא תכלית, חפצים טקסיים ומכושפים, וכאלה הפועלים בניגוד לציפיותינו – אובייקטים שמערערים על היגיון השימוש המוכר ופותחים מרחב של אפשרויות אחרות. בין המוכר לפלאי, בין הפונקציונלי לאבסורדי, עולה שאלה יסודית: מהו בעצם אובייקט, ומה קורה כאשר הוא חדל למלא את תפקידו המדומיין?

לאורך ההיסטוריה, חפצים שימשו כמתווכים בין האדם לעולם. הם מרחיבים את גבולות הגוף, מאפשרים פעולה במרחב, ומגשרים בין הסובייקט לסביבתו. מרגע שהאדם הקדמון הרים אבן או מקל, נוצר קשר בל ינותק: החפץ הפך לזרוע נוספת של האנושי, להרחבה של רצונותיו, ובכך הפך את האדם עצמו למה שניתן לכנות פְּרוֹטוֹ-סַיְבּוֹרְג. הפרוטו-סיבורג איננו שלב מוקדם בדרך אל הסיבורג המודרני והמציאות העכשווית, אלא הצורה היסודית של האנושי – תנאי מלכתחילה, ולא תוצר של טכנולוגיה מתקדמת. האדם, במובן זה, מעולם לא היה לבד בעצמו.

מרכזיותם של אובייקטים בקיום האנושי טוענת אותם באנושיוּת ובתרבות. הם הופכים לנשאים של זיכרון, כוונה ומשמעות, ומזמנים מגוון אינסופי של יחסים עמם ודרכם. אך האובייקטים אינם רק כלים פסיביים בידי האדם – הם פועלים עלינו ודרכנו, מעצבים את תפישותינו ומכתיבים דפוסי התנהגות. חפץ יכול לכפות תנועה מסוימת, לעורר זיכרון, או לייצר תחושת קדושה והתעלות במי שנוגע בו. במובן זה, האובייקט איננו אובייקט בלבד: הוא שותף פעיל ביצירת משמעות, סוכן שקט במרחב הקיום האנושי.

כדי לחלץ מובן מתוך יחסינו רבי הפנים עם אובייקטים, התערוכה מחדדת מבט ומגע עם צורות סינגולריות של חפצים. היא שואלת: כיצד נוצר אובייקט חד פעמי, כזה שאינו ניתן להחלפה, שאינו עוד פריט בסדרה של הכפלות אלא דבר-מה בעל נוכחות משלו? מהו תפקידה של האמנות ביחס לייחוד כזה? האם האמן מגלה את הסינגולריות הטמונה בחומר, או שמא הוא מטיל אותה עליו? והאם ניתן ליצור דבר-מה ייחודי יש מאין, או שמא כל יצירה היא תמיד שחזור, תרגום, גילוי של משהו שכבר היה קיים? שאלות אלה אינן אסתטיות בלבד – הן נוגעות בתנאי האפשרות של האמנות עצמה.

מן הסינגולרי שב מהלך התערוכה אל הקולקטיבי. העבודות מזמינות אותנו לבחון את תפקיד האובייקטים בעיצוב התפישה שלנו את עצמנו ואת האחרים, ואת הדרך שבה הם מסייעים, מפריעים, או משנים את התקשורת בין פרטים וקבוצות. אנו מאנישים חפצים כדי לקרב אותם אלינו, מטעינים אותם במשמעות רוחנית או דתית, ודרכם מייצרים את מה שמחזיק קבוצה יחד – מיתוסים, טקסים, סמלי שייכות. האובייקט, במובן זה, איננו רק עדות לתרבות אלא מנוע שלה: הוא יוצר את הקהילה לא פחות משהקהילה יוצרת (או מגלה) אותו. מן האבן שהרים האדם הקדמון ועד לחפצים הסובבים אותנו היום, נמתחת קשת אחת של השתתפות הדדית: דברים שאנו עושים, ודברים שעושים אותנו.

~

התערוכה נוצרה במסגרת תוכנית "מחקר חומרי" שהתקיימה בחודשים האחרונים במעבדת מקס מלאכות ומכונות הפועל במרכז לאמנות דיגיטלית. התוכנית פעלה כרזידנסי ממושך שכלל עבודה מרוכזת בסדנה ומפגשי למידה קבוצתיים, בהנחיית אילי לוי ומעיין אליקים. במסגרתה נחקר האובייקט על היבטיו השונים – כדימוי תלת-ממדי, כמאגר של זיכרון, וכעדות לתהליך: חפץ הנושא בגופו את סימני הייצור, השחיקה, השינוי וההתערבות. החפץ, כך למדו המשתתפים, אינו תוצר סופי אלא מסמך חי – ארכיון של מגע, זמן וכוונה. במובן זה, התערוכה אינה רק תוצר של התוכנית אלא גם הגשמת טענתה בחומר.

~

شيء

في اللغة العبرية، يمكن للكلمة الواحدة أن تدلّ على الشيء ذاته وعلى ما يكمن فيه. فكلمة "עֶצֶם" (عِظَم/جوهر) لا تعني فقط الشيء الماثل أمامنا، بل أيضًا الجوهر الداخلي – الباطن الخفي للأشياء. المسافة بين هذَيْن المعنيَيْن، وهي مسافة تفككها اللغات الأخرى عبر تمييز بين "الشيء" object وبين "الجوهر" essence، هي الفضاء الذي ينشغل فيه هذا المعرض.

تتناول الأعمال أشياءً من شتى الأنواع: أدواتٍ مستحيلة وآلاتٍ بلا غاية، وأغراض طقوسية ومسحورة، وأخرى تعمل على خلاف توقعاتنا – أشياء تزعزع المنطق المألوف للاستخدام وتفتح فضاءً من الاحتمالات البديلة. بين المألوف والعجيب، بين الوظيفي والعبثي، يُطرح سؤال جوهري: ما هو الشيء في حقيقته، وماذا يحدث حين يكفّ عن أداء دوره المتخيَّل؟

على مرّ التاريخ، أدّت الأغراض دورَ الوسيط بين الإنسان والعالم. فهي تمدّ حدود الجسد، وتتيح الفعل في الفضاء، وتجسر الهوّة بين الذات ومحيطها. منذ اللحظة التي رفع فيها الإنسان الأول حجرًا أو عصا، نشأت رابطة لا تنفصم: أصبح الشيء ذراعًا إضافية للإنسان وامتدادًا لإرادته، وبذلك حوّل الإنسان نفسه إلى ما يمكن تسميته بـ "البروتو-سايبورغ". وهذا البروتو-سايبورغ ليس مرحلة مبكرة على طريق السايبورغ الحديث والواقع المعاصر، بل هو الصورة الجوهرية للإنسان – شرطٌ أصيل لا نتاج تكنولوجيا متقدمة. بهذا المعنى، لم يكن الإنسان وحده قَطّ.

إن المكانة المركزية للأشياء في الوجود الإنساني تشحنها بالإنسانية والثقافة. فتغدو الأشياء حاملةً للذاكرة، والنوايا، والمعنى، وتستدعي تفاعلات وعلاقات لا تنتهي معها ومن خلالها. غير أنها ليست مجرد أدوات مفعول بها في يد الإنسان – بل هي تؤثر فينا وتعمل من خلالنا، تشكّل إدراكنا وتملي أنماط سلوكنا. فقد يفرض الشيء حركة بعينها، أو يستدعي ذكرى، أو يولد شعورًا بالقداسة والسموّ في من يلتقي به. بهذا المعنى، الشيء ليس مجرد شيء: بل هو شريك فاعل في نحت المعنى، وعاملٌ صامت في فضاء الوجود الإنساني.

لاستخلاص المعنى من علاقاتنا المشعبة بالأشياء، يُحدّد المعرض الانتباهَ واللمسَ نحو الأشكال الفردية للأشياء. ويتساءل: كيف ينشأ الشيء الفريد من نوعه، ذلك من الصنف الذي لا يُختزل، الذي لم يعد مجرد عنصر في سلسلة تكرارات بل شيءٌ له حضوره الخاص؟ ما هو دور الفن إزاء مثل هذا التفرد؟ هل يكشف الفنان عن الفردانية الكامنة في المادة، أم يُسقطها عليها؟ وهل يمكن خلق شيء فريد من العدم، أم أن كل إبداع هو حتمًا إعادة بناء وترجمة واستجلاء لشيء كان موجودًا أصلًا؟ هذه التساؤلات ليست جمالية وحسب، بل تمسّ شروط إمكانية الفن ذاتها.

من الفردي يعود مسار المعرض إلى الجماعي. تدعونا الأعمال إلى تأمل دور الأشياء في تشكيل تصوّرنا لأنفسنا وللآخرين، والطرق التي تُعين بها أو تُعيق أو تُحوّل التواصل بين الأفراد والجماعات. إذ أننا نُضفي الطابع الإنساني على الأشياء لنقرّبها منا، ونمنحها المعاني الروحانية أو الدينية، ومن خلالها ننتج ما يُماسك الجماعة – الأساطير والطقوس ورموز الانتماء. والشيء بهذا المعنى ليس شاهدًا على الثقافة فحسب، بل هو محرّكها: فهو يصنع الجماعة لا أقل مما تصنعه الجماعة (أو تكشفه) بنفسها. من الحجر الذي رفعه الإنسان الأول إلى الأغراض التي تحيط بنا اليوم، يمتد قوسٌ واحد من المشاركة المتبادلة: أشياء نصنعها، وأشياء تصنعنا.

أُنشئ المعرض في إطار برنامج "البحث المادي"، الذي أُقيم في الأشهر الأخيرة في مختبر ماكس للحرف والآلات العامل ضمن المركز للفن الرقمي. أُدير البرنامج بوصفه إقامة فنية مطولة جمعت بين ممارسة عملية في الورشة وجلسات تعلّم جماعية، بتوجيه إيلي ليڤي ومعيان ألياقيم. في إطار هذا البرنامج، جرى استكشاف الشيء بأبعاده المختلفة: كصورة ثلاثية الأبعاد، كمستودع للذاكرة، وكشاهد على مسار: شيء يحمل في قوامه آثار الصنع، والبِلى، والتحول، والتدخل. واستخلص المشاركون في البرنامج أن "الغرض" ليس نتاجًا نهائيًّا بل وثيقة حية، أرشيف للمس والزمن والنية. وبهذا المعنى، المعرض ليس مجرد ثمرة للبرنامج، بل هو التجسيد المادي لأطروحته.

الفنانون المشاركون: يوناتان أورون أوفير، معيان ألياقيم، مايا دونييك، ينيڤ دراي، ليا تومشوف، شاحر فريدي كاسلو، إيلي ليڤي، حاغاي فراغو، هاغار تيسغلر، إيتمار شتاملر

تنسيق: أودي إدلمان

مركز الفنون الرقمية، أيار 2026